30 / 09 / 2025

Melisa

Melisa lekarska (łac.Melissa officinalis) to roślina z rodziny jasnotowatych, do której należy wiele ziół o właściwościach leczniczych tj. szałwia, rozmaryn i tymianek. Synonimy melisy lekarskiej to melisa cytrynowa, miodownik, cytrynowe ziele , ziele pszczele, cytronella, melisa ogrodowa, zioło lecznicze dla kobiet lub zioło na owady.

Słowo „Melissa” pochodzi ze starożytnej greki i jest tłumaczone jako „pszczoła miodna”. W dawnym polskim piśmiennictwie melisa nazywana była przez Syreniusza (Szymon Syreński, lekarz , botanik, badacz leczniczych właściwości ziół, autor Zielnika) pszczelnikiem lub rojownikiem (od rojenia pszczół). Fakt, że melisa lekarska jest kojarzona z pszczołami (i to nie tylko z nazwy) można zaobserwować w okresie kwitnienia, ponieważ roślina jest szczególnie lubiana przez pszczoły i jest dla nich wielkim i bardzo atrakcyjnym pożytkiem. Melisa pochodzi z ciepłego południa i południowego wschodu Europy. Kiedyś to była dzika roślina, obecnie jest również uprawiana i można ją spotkać w Europie Środkowej i Zachodniej, aż po zachodnią Azję i region Morza Śródziemnego.

Melisa lekarska jest rośliną wieloletnią, może być uprawiana w gruncie, a także w pojemnikach. Liście melisy mają kształt jajowaty lub sercowaty, są ząbkowane na brzegach i lekko zaostrzone na końcach. Są soczyście zielone i bardzo podobne do liści pokrzywy, można je też pomylić z kocimiętką. Liście mają do 5 cm długości i 3 cm szerokości (w donicach będą mniejsze), są lekko owłosione, ale delikatne. Łodyga jest wyprostowana, kwadratowa, może być lekko owłosiona lub naga.

Melisa lekarska stosowana jest jako zioło lecznicze od wieków. Już starożytni lekarze znali jej uspokajające i poprawiające nastrój właściwości lecznicze. Grecki lekarz Dioskurides (I w n.e.) leczył melisą „przewlekłe dolegliwości żołądkowe” podobnie jak jego kolega Serapion z Aleksandrii, który również praktykował w starożytności, przypisywali oni melisie „pobudzającą moc w zaburzeniach nerwowych, hipochondrii i histerii”. Grecy i rzymianie cenili melisę jako dodatek smakowy do potraw, jak również i roślinę o właściwościach leczniczych. Pito wówczas wino z melisą na gorączkę, a roztartymi liśćmi leczono rany i ugryzienia. Arabowie stosowali melisę jako lekarstwo na choroby serca, depresję, a także na poprawę pamięci i lepszą sprawność umysłową. Karol I Wielki (IX w) zachwycony właściwościami melisy nakazał posadzenie jej we wszystkich ziołowych ogrodach przyklasztornych. W okresie średniowiecza i renesansu stosowano melisę do leczenia ran, rozstroju żołądka, łagodzenia stresu i bezsenności. W 1440 po raz pierwszy wspomniano o melisie w manuskrypcie jako o „ Herbe Melisse”. W wielu zakonach zalecano stosowanie specjalnych nalewek z dodatkiem melisy. Najbardziej znana to „Eau de Melisse de Carmes”, czyli esencja karmelitańska (połączenie melisy, arcydzięgla i innych roślin z alkoholem), stworzona w 1611 r. przez francuskich mnichów (karmelitanów), która była sprzedawana aż do 1840 r. jako lekarstwo na bóle głowy.

Św. Hildegarda z Bingen w swoim dziele „Physica” pisze „Melisa jest ciepła, zaś człowiek, który ją spożywa, lubi się śmiać, bowiem jej ciepło dotyka jego śledziony i rozwesela serce.”

Paracelsus (1493–1541) również stosował tę roślinę w chorobach serca, zgodnie z doktryną sygnatur, ze względu na jej sercowate liście: „Ze wszystkich rzeczy, jakie rodzi ziemia, melisa lekarska jest najlepszym ziołem dla serca”.
Do Polski ziele melisy trafiło wraz z wędrującymi mnichami. Szymon Syreński nazwał je rojownikiem lub pszczelnikiem, od rojenia pszczół i tak opisywał:
„Rozum i dowcip ostrzy, na czczo i na noc tak soku, jako i liścia miasto sałaty używając serca smętne rozwesela. Mdłe posila, smutnym i melancholicznym umysłom dobrze czyni. Żołądek wysusza, zagrzewa, posila”.

We współczesnej fitoterapii melisa często łączona jest z innymi ziołami o działaniu uspokajającymi takimi jak kozłek lekarski czy chmiel, aby zmniejszyć lęk i ułatwić zasypianie. Ostatnie badania pokazały , że może ona poprawić pamięć i zdolność uczenia się. Zalecana jest nawet przez zielarzy w przypadku choroby Alzheimera, demencji, ale też w nadpobudliwości nerwowej z deficytem uwagi (ADHD). Melisa znajduje również zastosowanie w zaburzeniach trawienia, nadczynności tarczycy, a zewnętrznie na opryszczkę.

W 2007 melisa została wybrana przez stowarzyszenie Herbal Society of the UK (Brytyjskie Towarzystwo Zielarskie) jako „zioło roku”, wyróżnienie miało na celu podkreślenie dobroczynnego wpływu melisy na układ nerwowy, m.in. działanie uspokajające, łagodzące lęki i napięcia oraz pomoc w bezsenności i łagodnej depresji.

Melisa lekarska jest również ważnym środkiem fitoterapeutycznym we współczesnej medycynie. Liście i kwiaty tej rośliny zawierają przede wszystkim olejki eteryczne, takie jak cytral , geraniol i nerol, a także garbniki o działaniu terapeutycznym , takie jak kwas rozmarynowy. Innymi składnikami rośliny są flawonoidy (zwłaszcza luteolina i apigenina) oraz kwas kawowy. Substancje te odpowiadają między innymi za następujące właściwości melisy:
• uspokajające, łagodzące stres
• przeciwlękowe
• nasenne
• przeciwskurczowe
• wiatropędne
• przeciwbakteryjne
• przeciwgrzybicze
• przeciwwirusowe
• przeciwbólowe (bóle migrenowe)
• żółciopędne (pobudza wydzielanie żółci)
• pobudza wydzielanie soków trawiennych, co ułatwia trawienie i pobudza apetyt
• łagodzi skurcze jelit, bóle brzucha i inne dolegliwości żołądkowo-jelitowe

Dzięki właściwościom uspokajającym melisa może być stosowana w zaburzeniach snu, niepokoju nerwowym (stosuje się samo zioło lub w połączeniu z innymi ziołami wspomagającymi tj. waleriana), a także przy problemach z sercem o podłożu psychologicznym.

Stosuje się ją także na bóle menstruacyjne, przy przeziębieniu, zewnętrznie na ukąszenia owadów i na opryszczkę (działanie przeciwwirusowe). Badania naukowe potwierdziły skuteczność olejków eterycznych zawartych w melisie na wirusa opryszczki. Napar z melisy działa skutecznie na ukąszenia owadów (zewnętrznie), gazę zanurzyć w mocnym naparze i przykładać. Można też stosować napary i olejek melisowy do kąpieli relaksacyjnych.

Najnowsze badania naukowe przeprowadzone w Wielkiej Brytanii wykazały, że melisa lekarska poprawia funkcjonowanie mózgu, a zatem może być pomocna dla osób z demencją.

Melisa lekarska w kuchni

Melisa lekarska to jedno z klasycznych ziół kulinarnych i leczniczych, którego nie powinno zabraknąć w żadnym ogrodzie ani na balkonie. Jej łagodny, delikatny, cytrynowy aromat sprawia, że melisa lekarska jest jednym z najpopularniejszych i najbardziej wszechstronnych ziół kulinarnych. Związki zawarte w melisie pomagają również w przypadku niepokoju nerwowego i rozstrojów żołądka. Melisa cytrynowa charakteryzuje się cytrynowym zapachem liści, który jest wyczuwalny po poruszeniu lub delikatnym potarciu. Zapach jest wytwarzany przez mikroskopijne gruczoły, które zawierają olejki eteryczne

Większość z nas zna melisę tylko jako herbatę – czystą lub zmieszaną z innymi ziołami. Jest to zioło smaczne, o subtelnej, świeżej nucie, które można wykorzystać jako doskonałe zioło kulinarne i przyprawę w wielu daniach. Ma ona delikatnie cierpki, lekko cytrynowy i świeży zapach, który może wzbogacić smak wielu potraw, zarówno tych na słodko, jak i wytrawnych.

Do czego można wykorzystać melisę lekarską w kuchni:
• napary, mieszanki ziołowe
• syropy
• octy i oxymele
• poncze i koktajle
• owocowo-ziołowe lemoniady
• nalewki i wina
• ciasta, ciasteczka, tarty i torty
• lody i sorbety
• aromatyzowanie dżemów, galaretek i konfitur
• omlety
• doskonała do dań rybnych i ziemniaków
• pesto
• sałatki wytrawne i owocowe
• marynaty
• cukier melisowy
• susz na zimę
• kąpiel parowa z melisy lekarskiej jest skuteczna w przypadku cery tłustej

Melisa lekarska stosunkowo dobrze nadaje się do suszenia, a ziele można stosować przez cały rok. Melisę wiążemy w małe pęczki i wieszamy do góry nogami w ciemnym, przewiewnym miejscu. Gdy liście są całkowicie suche przekładamy je do słoika lub szczelnie zamykanej puszki i przechowujemy w ciemnym miejscu. Sucha melisa ma słabszy aromat niż świeża, ale dobrze wysuszona i przechowywana będzie długo oddawała swoje prozdrowotne właściwości.

Pyszne przepisy z melisą

Herbata z melisy lekarskiej

Składniki:
1 łyżeczka liści melisy suszonych lub 2 łyżeczki świeżych
150 ml gorącej wody
Receptura: Liście rozkruszyć (świeże porwać) włożyć do filiżanki, zalać gorącą wodą. Parzyć pod przykryciem 8-10 minut, odcedzić i delektować się pysznym lekko cytrynowym smakiem. Herbata z melisy lekarskiej jest dobra na niepokój i bezsenność. Może być również pomocna w przypadku bólów menstruacyjnych. Można pić filiżankę herbaty z melisy lekarskiej trzy do pięciu razy dziennie. Zalecana dzienna dawka dla dzieci w wieku 10 lat i starszych wynosi od 1,5 do 4,5 grama.

Melisę lekarską można również łączyć z innymi roślinami leczniczymi i przygotowywać z niej herbatkę – na przykład z korzeniem kozłka lekarskiego lub męczennicy w przypadku niepokoju nerwowego i problemów z zasypianiem albo z anyżem i koprem włoskim w przypadku dolegliwości żołądkowo-jelitowych.

Lemoniada ziołową z melisą

Składniki:
20 g liści melisy
250 ml wody
250 ml soku jabłkowego
Receptura: Melisę z wodą i sokiem jabłkowym doprowadzić do wrzenia, przykryć i odstawić miksturę na co najmniej 30 minut. Lemoniadę ziołową przechowywać w szczelnie zamkniętym pojemniku w lodówce przez trzy do czterech dni.

Winko melisowe

Składniki:
50 g świeżych liści melisy
butelka białego wina półwytrawnego
Receptura: Rozdrobnić świeże listki melisy i zalewać je butelką wina. Odstawić w ciemne miejsce na 3-4 doby, przecedzić. Winko melisowe stosuje się 3 razy dziennie 2–3 łyżki przed jedzeniem. Pobudza trawienie, wycisza nerwy, uspokaja układ pokarmowy.

Ocet melisowy (macerat)

Składniki:
świeże liście melisy - cały słoik/butelka
domowy ocet jabłkowy
Receptura: Świeże listkami melisy zalewamy domowym octem jabłkowym, tak aby były całkiem przykryte. Macerujemy 2–3 tygodnie. Odcedzamy i przelewamy do butelek. Ocet melisowy można stosować do płukanek na włosy i kąpieli, a także jako doskonały dodatek do sałatek.

Cytrynowy cukier melisowy

Składniki:
świeże listki melisy – spora garść
skórka otarta z cytryny bio
250 g cukru trzcinowego lub białego
Receptura: Listki melisy płuczemy i zostawiamy do całkowitego wyschnięcia. Cytrynę dobrze myjemy, osuszamy i ocieramy cienko z niej skórkę. Wszystko wsypujemy do blendera i miksujemy. Opcjonalnie możemy utrzeć w ręcznym moździerzu.

Świeży cukier melisowy (nie podsuszony) będzie delikatnie wilgotny, możemy używać go na bieżąco i przechowywać szczelnie zakręcony w słoiku w lodówce do tygodnia.

Jeżeli chcemy cukier dłużej przechowywać (bezterminowo) wysypujemy go na blaszkę wyłożoną papierem do pieczenia i wstawiamy do piekarnika nagrzanego do 40 stopni Celsjusza (na około 3-4 godzin, od czasu do czasu mieszając) lub zostawiamy blachę w ciepłym miejscu. Cukier melisowy przesypujemy do szczelnych pojemników (słoiki, puszki), używamy do sałatek owocowych, wypieków, napojów, koktajli, do wyrobu lodów oraz do posypywania potraw słodkich i wytrawnych.

Kojąca kąpiel melisowa

Składniki:
50-60 g liści melisy (suszonych)
1 l wody
Receptura: Liście melisy zagotować w wodzie, wyłączyć ogień, parzyć pod przykryciem 10 minut, a następnie przecedzić i wlać napar do wanny z wodą o temperaturze 38 stopni Celsjusza.

Zakup melisy lekarskiej – na co zwrócić uwagę

Suszone liście melisy lekarskiej można znaleźć praktycznie we wszystkich dobrych sklepach zielarskich, sklepach ze zdrową żywnością aptekach i sklepach internetowych. Najlepiej wybierać suszone liście w całości, a nie zmielone na pył, ani nie w torebkach.
Dostępne są też olejki eteryczne i gotowe do użycia produkty lecznicze z melisą, takie jak: herbaty, preparaty płynne (wyciągi alkoholowe), świeże soki roślinne, maści, tabletki, tabletki powlekane i preparaty złożone, maści i kremy, które można kupić w aptekach, a czasami także w drogeriach.

Czysty olejek z melisy lekarskiej jest jednym z najdroższych olejków eterycznych, ponieważ do jego wyekstrahowania potrzebna jest bardzo duża ilość liści melisy. Jest on jednak bardzo cenny ze względu na swoją skuteczność. Tańszą, ale wysoce skuteczną opcją jest „30% olejek z melisy lekarskiej” – składający się w 30% z olejku z melisy lekarskiej i w 70% z olejku lawendowego. Te dwa olejki eteryczne mogą się wzajemnie uzupełniać pod względem działania. Kupując olejki eteryczne, warto upewnić się, że są organiczne i nie podrabiane.

Ciekawostka: Olejek eteryczny pozyskiwany z melisy lekarskiej jest jednym z najdroższych olejków eterycznych, ponieważ roślina zawiera go bardzo mało. Z tego też powodu olejek dostępny w sprzedaży jest często zafałszowany lub rozcieńczony olejkiem cytronelowym, trawą cytrynową lub olejkiem cytrynowym.

Aby szybko złagodzić pierwsze objawy opryszczki, możesz nanieść kilka kropli czystego olejku z melisy (100%) na dotknięty obszar. Powtarzaj tę czynność kilka razy dziennie, aż objawy ustąpią.

Melisa lekarska jest również dodawana do absyntu, wykorzystywana jest także w perfumeriach i firmach produkujących kosmetyki naturalne. Ta stosunkowo mało wymagająca roślina może być z łatwością uprawiana we własnym ogrodzie. Jako łagodny lek dla ciała i duszy, melisa lekarska jest łatwa w użyciu dla laików.

Uwaga: Kobiety w ciąży i karmiące piersią, a zwłaszcza dzieci, powinny pić herbatę z melisy lekarskiej tylko w umiarkowanych ilościach. W przypadku niemowląt i małych dzieci herbatę należy podawać jedynie w niewielkich ilościach lub rozcieńczać.
Poza tym przed zażywaniem większej ilości melisy należy zachować ostrożność w przypadku, gdy przyjmujemy:
• leki na tarczycę
• środki uspokajające
• leki wpływające na hormon serotoninę
• barbiturany
• leki na jaskrę
W takich przypadkach zawsze należy skonsultować przyjmowanie preparatów z melisy z lekarzem. Oczywiście małe ilości nam nie zaszkodzą.

Bibliografia:

„Przewodnik po ziołach leczniczych” National Geographic

https://www.kraeuter-buch.de/kraeuter/Zitronenmelisse.html

https://www.bionorica.de/gesundheit

https://www.netdoktor.de/heilpflanzen/melisse/

https://sekrety-zdrowia.org/melisa-wlasciwosci-dzialanie-uspokojenie-przepisy/

https://ogrodyziolowe.pl/