Rumianek

Rumianek (łac.Matricaria L) to roślina z rodziny astrowatych, która obejmuje kilka gatunków. Rośliny te występują w całej strefie umiarkowanej półkuli północnej. Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla lub Matricaria recutita) jest uważany za jedną z najbardziej znanych i najstarszych roślin leczniczych.

Nad Morzem Śródziemnym rumianek znano i stosowano jako zioło lecznicze od tysięcy lat. W starożytnym Egipcie, około 1550 roku p.n.e., w Codex Ebers (inaczej Papirus Ebersa, to jeden z najstarszych i najważniejszych staroegipskich zwojów medycznych) po raz pierwszy opisano medyczne zastosowanie rumianku. Egipcjanie uważali go za roślinę świętą, znajdującą się pod specjalną opieką boga Ra (ze względu na podobieństwo kwiatu rumianku do słońca), używali oni rumianku na gorączkę. W starożytnej Grecji o rumianku pisał Hipokrates, który zalecał go jako remedium na przeziębienie. Rumianek stosowano jako herbatę, do kąpieli, nasiadówek i okładów. Mówiono, że łagodzi wzdęcia i skurcze przewodu pokarmowego, a także działa rozkurczowo na dolegliwości brzuszne. Grecy do dziś często określają napar z rumianku jako „grecką herbatę” ze względu na to, że rośnie on w Grecji dosłownie wszędzie. Grek Pedanios Dioskurydes (lekarz, farmakolog i botanik) chętnie przepisywał leki na bazie rumianku na dolegliwości żołądkowe i wątrobowe, a także w stanach napięcia nerwowego. W Rzymie rumianek był wyjątkowo ceniony przez lekarza cesarza Nerona. Ludy germańskie uważały rumianek za jedną z dziewięciu świętych roślin. W średniowieczu rumianek był powszechnie stosowany w medycynie ludowej w Europie, często uprawiano go w przyklasztornych ogrodach, a jego kwiaty rozsypywano na ucztach, aby zapewnić wnętrzom przyjemny zapach (naturalny odświeżacz powietrza). W XV i XVI wieku kwiaty rumianku dosyć często pojawiały się w malarstwie o tematyce religijnej, symbolizując zmaganie się ze złem oraz boskie zbawienie. Na początku XVI wieku europejscy osadnicy sprowadzili rumianek do Ameryki Północnej. W renesansie zielarze i lekarze kontynuowali badania nad jego właściwościami i zastosowaniem w ziołolecznictwie. W XVIII i XIX wieku rumianek stał się ważnym ziołem w medycynie europejskiej, już w tym czasie zaczęto ekstrahować z niego olejki.

Współczesna fitoterapia i badania potwierdziły wiele jego tradycyjnych zastosowań. Ze względu na wszechstronne zastosowanie, skuteczność i minimalne skutki uboczne rumianek pozostaje jedną z najcenniejszych i najpopularniejszych roślin leczniczych dla dorosłych i dzieci, jest popularnym składnikiem kosmetyków, herbatek i suplementów diety. Rumianek można stosować zarówno wewnętrznie, jak i zewnętrznie.

Rumianek należy do roślin leczniczych, które mogą być bez problemu stosowane przez laików ze względu na niewiele negatywnych skutków.

Niemieckie Stowarzyszenie Farmaceutów w 1987 r. wybrało rumianek pospolity jako pierwszą roślinę leczniczą, jako „roślinę roku”, a później w 2002 r. jury również przyznało rumiankowi tę szczególną nazwę i wyróżnienie.

Uwaga: rumianku jako środka leczniczego nie mogą stosować osoby z alergią na rośliny z rodziny astrowatych.

Poza zastosowaniem praktycznym rumianek symbolizuje delikatność, spokój, szczęście i ochronę przed złą energią.

Fot. Monika Więckowska "Rumianek i hyzop"

W większości języków europejskich nazwa zioła pochodzi od greckiego χαμαίμηλον (chamaimēlon), gdzie znaczy mniej więcej tyle, co “ziemne jabłko”, “jabłko z ziemi”, prawdopodobnie w odniesieniu do zapachu, który przypomina aromat tych popularnych owoców. Etymologia ta widoczna jest także w hiszpańskim określeniu rumianku (manzanilla) – manzana to po hiszpańsku “jabłko”. Co ciekawe, naukową nazwą łacińską rumianku jest Matricaria chamomilla, gdzie pierwszy człon pochodzi od rzeczownika matrix (macica), prawdopodobnie w odniesieniu do łagodzącego wpływu zioła na bóle menstruacyjne u kobiet.

Rumianek jest rośliną jednoroczną, występuje często na nieużytkach, na suchych i kamienistych terenach. Ma prostą łodygę, rośnie do 50-60 cm wysokości, ma małe białe kwiatki zebrane w żółto-białe koszyczki, posiada rozgałęziony pokrój i zielone, delikatne liście. Często jest mylony z innymi roślinami z rodziny astrowatych, bardzo podobnymi z małymi białymi kwiatkami, np. z maruną bezwonną, rumianem psim, złocieniem maruna (wrotycz maruna), złocieniem (jastrunem) czy stokrotką.

Cechy charakterystyczne dla rumianku:
• kwiat –koszyczek, złożony z żółtych kwiatów rurkowatych w środku i białych, języczkowatych płatków, które skierowane są w dół pod koniec kwitnienia
• dno kwiatowe jest wypukłe, stożkowate i puste w środku
• łodyga jest rozgałęziona i pusta w środku, roślina ma wysokość od 15 do 60 cm wysokości
• liście są drobne, nacięte, pierzaste
• zapach rumianku -po roztarciu wydziela on intensywny, przyjemny ziołowo-kwiatowy charakterystyczny zapach

Fot. Monika Więckowska "Rumianek w koszyku"

Zbiór: kwiaty rumianku zbiera się od późnej wiosny do lata (maj-sierpień), w słoneczny i suchy dzień, najlepiej w godzinach popołudniowych. Zbiera się kwiaty w początkowej fazie kwitnienia, kiedy główki kwiatowe są jeszcze w pełni rozwinięte i białe. Zebrane zbyt późno po wysuszeniu rozpadną się i pokruszą. Oczywiście zbieramy rośliny rosnące z dala od dróg i zanieczyszczeń, wolne od oprysków. Jeżeli chcemy je wysuszyć należy to zrobić szybko, w suchym, ciemnym i przewiewnym miejscu. Suche kwiaty (muszą być dobrze wysuszone, aby nie wdarła się pleśń) należy przechowywać w szklanych słojach w ciemnym miejscu. Zachowują swoje właściwości przez około rok, po tym czasie tracą swój zapach. Rumianek można też destylować na olejek eteryczny i hydrolat, w tym celu zbiera się całą roślinę (liście, łodygi i kwiaty).

Właściwości rumianku: przeciwzapalne (wewnętrzne i zewnętrzne), antyseptyczne, rozkurczowe (rozkurcza mięśnie gładkie), uspokajające, gojące (przyspiesza gojenie się ran), łagodzi podrażnienia skóry, odświeża, redukuje obrzęki, oczyszcza, uśmierza ból i zmniejsza gorączkę. Jest szeroko stosowany w medycynie i kosmetyce. Stosowany wewnętrznie wspomaga trawienie, łagodzi dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Może łagodzić objawy alergii i działać przeciwświądowo. Dobroczynne właściwości rumianku wykorzystuje się również w światowym przemyśle kosmetycznym, gdzie stosuje się go do produkcji kremów, balsamów, mydeł, płynów do kąpieli oraz specyfików do włosów, zwłaszcza jasnych.

Co sprawia, że rumianek jest zdrowy?
Czynnikiem decydującym o właściwościach rumianku jest spora zawartość olejku eterycznego. Kwiaty zawierają go najwięcej od 0,3 do 2,5 %. Olejek pozyskuje się z rumianku pospolitego, a głównymi składnikami są bisabolol i matricyna, które wykazują działanie przeciwzapalne. Przy destylacji z parą wodną, powstaje chamazulen, który również działa przeciwzapalnie i nadaje olejkowi piękny, głęboki niebieski kolor.

Rumianek w kuchni – najczęściej wykorzystuje się kwiaty rumianku do naparów ziołowych, ale można go wykorzystać w na prawdę bardzo wielu przeróżnych daniach i napojach oraz domowych kosmetykach.

Domowe możliwości wykorzystania rumianku:
• napary, zarówno z samego rumianku, jak również w przeróżnych mieszankach ziołowych. Herbatka rumiankowa to znany sposób na dolegliwości żołądkowo-jelitowe, ból brzucha (nawet u małych dzieci), wzdęcia i biegunkę. Może być pomocna w bezsenności.

Do naparu używa się świeżych lub suszonych kwiatów. 2-3 łyżeczki zalewa się gorącą wodą (200-250 ml), parzymy 10 minut.

• aromatyzowanie dżemów, cukierków, lodów, likierów (np. wermut)
• dodatek do sałatek, risotto, sałatek rybnych, miękkich ciast, omletów, słodkich kremów i ciasteczek
• świeże kwiaty jako ozdoba słodkich i wytrawnych dań (kwiaty są małe i eleganckie w swej prostocie)
• ziołowa lemoniada z kwiatami rumianku
• liście rumianku można drobno posiekać i dodawać do różnych wytrawnych potraw
• inhalacje –podczas przeziębienia można wdychać rumianek, aby oczyścić drogi oddechowe i złagodzić stan zapalny
• płyn do płukania jamy ustnej – można zastosować w przypadku stanów zapalnych jamy ustnej i gardła, np. przy zapaleniu dziąseł czy bólu gardła
• zewnętrznie – okłady na problemy skórne np. drobne oparzenia, poparzenia słoneczne, niewielkie rany, stosujemy świeże kwiaty zgniecione lub napary
• jako dodatek do kąpieli łagodzący dolegliwości skórne

Należy zaparzyć 50-100 g kwiatów rumianku w 1 l gorącej wody (przez 10 minut), odcedzić i wlać do wody.

• nasiadówki – kąpiel nasiadowa z dodatkiem rumianku może być pomocna w przypadku problemów w okolicy odbytu i narządów płciowych
• parówka do twarzy
• herbatka z rumianku jako płukanka do włosów, odżywia skórę głowy i delikatnie rozjaśnia włosy
• maść rumiankowa – maść na bazie rumianku może być pomocna w przypadku stanów zapalnych skóry, zapalenia błon śluzowych, wspomaga gojenie się ran, ma właściwości antybakteryjne, może być stosowana nawet na dziąsła. Maść taką możemy z powodzeniem wykonać sami w domu.

Ciekawostki ze świata: we Włoszech (głównie w Piemoncie) produkowane są likiery z dodatkiem rumianku, a w Hiszpanii można spróbować sherry z dodatkiem rumianku rzymskiego o nazwie „Manzanilla” , która ma przyjemny jabłkowy aromat

Fot. Monika Więckowska 

Pyszne przepisy z kwiatami rumianku:

Kwiaty rumianku są jadalne, zarówno świeże, jak i suszone. Ich smak można opisać jako delikatnie słodki z lekko ziemistym, korzennym, a nawet gorzkim posmakiem.

Herbata rumiankowa

Składniki:
2 łyżeczki suszonych kwiatów rumianku
150-200 ml gorącej (nie wrzącej) wody

To klasyk dobry nie tylko na różne bóle, ale może być kojącym i pysznym napojem na co dzień. Źle zaparzona herbata rumiankowa może być gorzka, dlatego należy to zrobić prawidłowo. Receptura: W tym celu należy wsypać kwiaty rumianku do filiżanki, zalać gorącą wodą (nie wrzącą!), przykryć. Parzyć 8-10 minut, odcedzić i opcjonalnie dosłodzić miodem (doskonałe połączenie), cukrem trzcinowym lub domowym syropem. Herbata rumiankowa nie zawiera kofeiny, jest alternatywą dla czarnej herbaty czy kawy.

Mrożona herbata z rumianku

Składniki:
1 l gorącej wody
5 łyżek suszonych kwiatów rumianku
wyciśnięty sok z jednej cytryny/limonki
½ szklanki mrożonych owoców jagodowych (malin, jagód, jeżyn, poziomek)
garść kostek lodu
kilka listków świeżej mięty lub melisy
opcjonalnie słodzik według własnych upodobań, np. surowy cukier trzcinowy, miód, syrop klonowy lub domowy syrop ziołowy

Receptura: Kwiaty rumianku zalać gorącą wodą, parzyć 8 minut, odcedzić i pozostawić do całkowitego ostygnięcia, najlepiej na noc w lodówce. Dodać sok z cytryny i dosłodzić do smaku (opcjonalnie), dodać mrożone owoce, świeżą miętę i kostki lodu.

Sos rumiankowy (dressing)

Składniki:
2 łyżki świeżych kwiatów rumianku,
2 łyżki oliwy z oliwek extra virgin,
połowa wyciśniętej limonki,
1 łyżka miodu,
sól i pieprz

Receptura: Wszystkie składniki połączyć. Używać do sałatek.

Oxymel z kwiatów rumianku (kwaśny miód)

Składniki:
150 g miodu
150 g octu jabłkowego domowego
1/2 cytryny ekologicznej
3-4 łyżki suszonych kwiatów rumianku

Receptura: Kwiaty rumianku wsypać do czystego zakręcanego słoika. Dodać ocet jabłkowy i miód. Słoik szczelnie zakręcić, dobrze potrząsnąć, aż wszystkie składniki się połączą. Pozostawić do maceracji w temperaturze pokojowej na około trzy tygodnie, potrząsając nim codziennie. Następnie przecedzić przez sito o drobnych oczkach i przelać do butelek.

Okres przydatności do użycia około 12 miesięcy.
Stosowanie: W celu wzmocnienia odporności przyjmować jedną łyżkę stołową dziennie (czystego preparatu lub rozcieńczonego w szklance wody) przez cztery tygodnie.

Greckie słowa „ oxy” oznaczające kwaśny i „ meli” oznaczające miód dały nazwę tej podstawowej recepturze. Receptura na bazie miodu i octu jest zazwyczaj wzbogacana ziołami leczniczymi w celu uzyskania pożądanego efektu. W tym przypadku dodatek kwiatów rumianku wzmacnia efekt. Podstawowe składniki, czyli miód i ocet jabłkowy, mają właściwości lecznicze i wzmacniające odporność.

Miód zawiera składniki o działaniu antybakteryjnym, przeciwzapalnym, wzmacniającym odporność i układ nerwowy, wspomagającym trawienie i sen, a także dodające energii minerały i pierwiastki śladowe, witaminy, enzymy i aminokwasy.

Ocet jabłkowy zawiera również wiele cennych składników i posiada właściwości antybakteryjne i przeciwzapalne. Stosowany wewnętrznie wzmacnia układ trawienny i metaboliczny oraz równoważy poziom cholesterolu i cukru we krwi. Stosowany zewnętrznie działa chłodząco, przeciwgorączkowo i obkurczająco.
Działanie: immunostymulujące, antybiotyczne, przeciwzapalne, antyoksydacyjne, uspokajające, rozkurczowe

Cukier rumiankowy

Składniki:
5 łyżek suszonych kwiatów rumianku
250 g cukru trzcinowego surowego
szczypta soli

Receptura: Kwiaty rumianku, cukier i sól zmielić na drobny proszek za pomocą blendera lub młynka. Mieszankę rozłożyć na blachę wyłożoną papierem do pieczenia. Wstawić do piekarnika nagrzanego do 60°C na około 50-60 minut. Następnie zmielić jeszcze raz i przesypać do szczelnie zakręconego słoika.

Syrop rumiankowy

Składniki:
3-5 łyżek świeżych kwiatów rumianku
500 ml wody
300-500 g cukru trzcinowego surowego
 ½ cytryny (sok)

Receptura: W garnku zagotować wodę z cukrem, syrop gotować na wolnym ogniu kilka minut. Dodać kwiaty rumianku, sok z cytryny, wymieszać i zdjąć z ognia. Przykryć szczelnie i pozostawić do ostygnięcia na 24 -36 godzin (w lodówce). Kwiaty odcedzić, a powstały syrop przelać do wyparzonych butelek. Przechowywać w chłodnym miejscu.

Syrop idealnie nadaje się do słodzenia herbat ziołowych, likierów, przeróżnych deserów, placków czy domowych lemoniad. Ma on bardzo przyjemny i łagodny smak.

Ciekawostka: rumianek pospolity jest również jadalny dla zwierząt i wykazuje dla nich również dobroczynne działanie. Na przykład herbatka rumiankowa może działać uspokajająco na psy i koty oraz łagodzić problemy żołądkowo-jelitowe.

Olejek rumiankowy ma wiele zastosowań. Pozyskuje się go nie tylko z rumianku pospolitego, ale także z rumianku rzymskiego. Aby wzmocnić jego właściwości lecznicze, można dodać olejek rumiankowy do kąpieli z łyżeczką miodu. Można również zanurzyć czyste ściereczki w misce z wodą i kilkoma kroplami olejku rumiankowego, aby zrobić kompresy. Można je następnie przykładać na obszary ciała dotknięte atopowym zapaleniem skóry lub napięciem mięśni.

Domowe kosmetyki z rumiankiem

Olejek rumiankowy

Składniki:
100 ml oleju migdałowego
3 łyżki suszonych kwiatów rumianku

Receptura: Kwiaty rumianku wsypać do czystego, wyparzonego i suchego słoika, zalać olejem migdałowym. Pozostawić do maceracji na około 3 tygodnie, w ciemnym miejscu. Następnie przecedzić przez drobne sito i przelać do małych buteleczek. Przechowywać w chłodnym i ciemnym miejscu.

Okres przechowywania do 12 m-cy.
Olejek rumiankowy ma działanie przeciwzapalne, odżywcze, gojące rany.

Balsam rumiankowy do pielęgnacji ust (na spierzchnięte usta)

Składniki:
10 g olejku rumiankowego (na bazie oleju migdałowego)
5 g masła kakaowego
1 g wosku pszczelego
1 kropla czystego olejku eterycznego z rumianku

Receptura: Wosk pszczeli rozpuścić w kąpieli wodnej, dodać masło kakaowe i również je rozpuścić. Dodać olejek rumiankowy i olejek eteryczny z rumianku. Wszystko razem dobrze wymieszać i przelać do czystych, wyparzonych i suchych maleńkich słoiczków. Przechowywać w chłodnym, ciemnym miejscu. Trwałość około 12 miesięcy.

Zakup kwiatów rumianku – na co zwrócić uwagę

Kwiaty rumianku można w sezonie letnim kupić świeże (na targu lub na ekologicznych plantacjach rumianku) , zebrać ze stanu naturalnego w czystej okolicy, z dala od dróg i pozbawione oprysków lub posiać we własnym ogródku czy donicy na balkonie i mieć pod ręką świeże kwiaty. W lecie warto korzystać ze świeżych kwiatów, a nadmiar ususzyć i zrobić sobie zapas na zimę. Poza tym przez cały rok dostępne są suszone kwiaty rumianku. Najlepiej wybierać rumianek z certyfikowanych upraw ekologicznych, który można kupić w sklepach ze zdrową żywnością, sklepach zielarskich, aptekach i online. W sprzedaży są także przeróżne produkty zawierające rumianek, takie jak mieszanki ziołowe czy też przeróżne kosmetyki z zawierające rumianek. Najlepiej kupować kwiaty rumianku w całości (nie rozkruszone na pył) i luzem, a nie w torebkach.
Przechowywanie: Suszone kwiaty rumianku należy przechowywać w ciemnym i suchym miejscu, szczelnie zamknięte w słoiku lub puszcze.

Bibliografia:

„Przewodnik po ziołach leczniczych” National Geographic

https://www.azafran.de/blog/kamillenblueten-verwendung-koestliche-rezepte.html

https://www.bionorica.de/gesundheit

https://lente-magazyn.com/rumianek-5-ciekawostek/

https://www.plantura.garden/kraeuter/kamille/kamille-wirkung-und-verwendung

https://ogrodyziolowe.pl/