Zbiór ziół, kwiatów, nasion i korzeni - Poradnik zielarza (cz. I)

Zbiór ziół, kwiatów i innych surowców na domowe herbatki ziołowe i nie tylko

Zioła i inne surowce na herbatki domowe możemy zbierać praktycznie przez cały rok. Wiosna jest zawsze początkiem sezonu, zaczyna się bardzo pracowity, ale i przyjemny okres. Dzień jest coraz dłuższy, słońca coraz więcej, mamy więcej energii, ochoty na spacery i poszukiwania pierwszych wiosennych darów natury. Przyroda budzi się z zimowego snu i nastaje intensywny czas wzrostu, na początku są to pąki, potem młode listki, wreszcie pojawiają się pierwsze kwiaty, a dopiero później owoce i nasiona.

Zarówno zioła uprawiane w ogrodzie, jak i te dziko rosnące mają różnorodne właściwości. Wykorzystywane są w lecznictwie, kosmetyce, a także do przyrządzania rozmaitych potraw. Co prawda obecnie bez problemu możemy kupić gotowe zioła w aptekach, sklepach zielarskich, a nawet w supermarketach, jednak te zbierane własnoręcznie są najświeższe i najbardziej aromatyczne, oprócz tego dają nam niesamowitą satysfakcję, zwłaszcza jak zimą możemy zaparzyć pyszną ziołową herbatkę własnoręcznie skomponowaną i wymieszaną, takie wspomnienie lata.

Akcesoria potrzebne do zbierania ziół:

• koszyk lub torba z naturalnego materiału, takiego jak wiklina, bawełna lub len. Należy pamiętać, aby nie wrzucać zebranych ziół do reklamówki foliowej, może to spowodować ich zaparzenie, przez co stracą swoje właściwości.
• ostry nożyk, nożyczki lub sekator
• rękawiczki, które mogą być nieodzowne przy zbieraniu niektórych roślin, jak np. pokrzywy lub brudzących owoców np. bzu czarnego
• mały szpadel lub widły, jeśli zamierzamy wykopywać korzenie i kłącza rośliny.

"Monika Więckowska - Nikita - z naręczem kwiatów i ziół" Fot.: Marek Więckowski 

Zbieranie ziół, podstawowe zasady:

• zbieramy tylko to co znamy
• zasadniczo zioła należy zbierać tylko w suche, bezdeszczowe i pogodne dni, po obeschnięciu porannej rosy
• aromatyczne zioła, które zawierają dużo olejków eterycznych tj. miętę, bazylię najlepiej zbierać przed kwitnieniem, w liściach jest wtedy najwięcej aromatu
• liście należy zbierać zanim uformują się kwiaty
• kwiaty zbieramy ręcznie i delikatnie
• pąki zbiera się wczesną wiosną.
• najlepszy czas na zbieranie nasion to pochmurny dzień bez deszczu. W przeciwieństwie do liści czy ziela, nasiona zbieramy wtedy, gdy jest na nich rosa (czyli rano lub wieczorem), dzięki czemu nie obsypują się.
• korzenie wykopujemy wtedy, gdy roślina jest już poza swoim okresem wegetacyjnym (czyli najczęściej od późnej jesieni do wczesnej wiosny)

"Kwiat jabłoni" Fot.: Monika Więckowska 

• korę można zbierać prawie przez cały rok, ale najczęściej zbiera się ją wiosną
• do zbioru zawsze wybieramy rośliny zdrowe, czyste, nie uszkodzone, nie zbieramy nigdy z roślinnymi z chorobami takimi jak mączniak, szara pleśń, septorioza i inne. Obniżają one wartość surowca zielarskiego, a także mogą zawierać mykotoksyny, które mają właściwości kancerogenne.
• nie wolno zbierać ziół z pól i lasów, na których stosowano środki ochrony roślin, z poboczy szos, w pobliżu fabryk i koło torów kolejowych, z obszarów miejskich i okolic dróg o dużym ruchu aut - należy zachować odległość co najmniej 500 m od tych miejsc!, z hałd, wysypisk śmieci, miejskich kompostowników, odpadkach poprodukcyjnych
• przed zbiorem dziko rosnących ziół powinniśmy się upewnić się czy nie są przypadkiem chronione, chronione rośliny możemy zbierać tylko jeżeli mamy na to zezwolenie lub pochodzą one z upraw
• nie zbieramy wszystkich surowców (liści, owoców, kwiatów itp.) z jednej rośliny – weźmy tyle, ile potrzebujemy i zdołamy wykorzystać, zbierajmy z siedlisk naturalnych do 30 % populacji zioła, nie dewastujmy naturalnego siedliska rośliny

" Kosze z ziołami i kwiatami" Fot.: Monika Więckowska 

Ważne!

Jeśli wybierasz się na zbieranie ziół, zbieraj tylko te, które znasz i jesteś pewien, że to ta roślina, którą chcesz zebrać. Jeśli nie masz pewności co do rośliny, nigdy jej nie zbieraj i nie niszcz! Często zdarza się, że przez niewiedzę i brak doświadczenia zbiera się zioła podobne do siebie, ale trujące, co może skutkować poważnymi problemami zdrowotnymi lub nawet śmiertelnym zatruciem!
Ogólnie rzecz biorąc, należy zbierać tylko zioła, które znamy i mamy pewność, jakie to rośliny!

"Kosz z ziołami i kwiatami" Fot.: Monika Więckowska 

Jak suszyć zioła, by zachowały pełnię swego smaku, aromatu i wartości leczniczych?

• zioła po zebraniu należy jak najszybciej rozłożyć lub powiesić w odpowiednim do suszenia miejscu.
• przed suszeniem ziół nie myjemy, zbieramy je w czystych miejscach, z dala od dróg, unikamy ziół zakurzonych. Wyjątkowo, tylko jeżeli jest to konieczne, możemy je opłukać (jeżeli nie ma możliwości zbioru czystych ziół, ponieważ rosną one przy samej ziemi i są zanieczyszczone). Należy je przed suszeniem dokładnie osuszyć i rozłożyć równomiernie, cienką warstwą, aby nie zgniły i nie zapleśniały, a podczas suszenia mieszać oraz kontrolować ich stan.
• do suszenia ziół idealne jest miejsce osłonięte, zacienione, przewiewne i ciepłe. Jeśli jest za zimno, zioła nie mogą prawidłowo wyschnąć i w najgorszym przypadku zaczną gnić. Jeśli jednak będzie za ciepło, istnieje ryzyko, że olejki eteryczne roślin wyparują, przez co rośliny stracą swój aromat. Dlatego najlepiej nie wystawiać ziół na działanie temperatur wyższych niż 35°C, ani na działanie promieni słonecznych.
• jeżeli jest wilgotno (w deszczowe dni), zioła można dosuszyć w piekarniku, aby nie zaczęły pleśnieć. Należy jednak utrzymywać jak najniższą temperaturę 20-35°C, gdyż tylko w ten sposób można zachować jak najwięcej aromatów. Zioła rozkłada na blasze wyłożonej papierem do pieczenia. Aby wilgoć mogła wydostać się na zewnątrz, należy pozostawić w drzwiach piekarnika niewielką szczelinę (sprawdzonym sposobem jest włożenie drewnianej łyżki w drzwiczki piekarnika). Po około trzech-czterech godzinach zioła powinny być całkowicie wysuszone, należy je pozostawić do ostygnięcia i dopiero później zapakować do dalszego przechowywania.
• korzenie trzeba umyć, nawlec na nitkę i suszyć podobnie jak grzyby.
• kwiaty można rozłożyć na papierze (chodzi, o to, aby później pyłek kwiatowy zsypać razem z kwiatami do pojemnika) i postawić w cieniu, można je przykryć np. inną warstwą papieru, aby nie były narażone na światło. W przeciwnym razie stracą swój kolor.
• całe ziele można zebrać w pęczki i powiesić w przewiewnym i zacienionym miejscu. Wiążemy sznurkiem kilkanaście roślin i wieszamy taki „bukiet” do góry nogami.
• do suszenia ziół najlepiej sprawdzają się suszarki siatkowe wiszące kilkupoziomowe, mają kształt walca z kilkoma półkami (4 lub 8), wykonane z czarnej, ażurowej nylonowej siatki, niektóre mają zamknięcia na zamek błyskawiczny, który chroni zioła przed wysypaniem i ciekawskimi owadami. Najlepiej powiesić taką suszarkę w zacienionym, zadaszonym miejscu w ogrodzie, na balkonie, altanie, drewnianym domku ogrodnika lub na strychu. Ażurowa, oddychająca siatka przepuszcza powietrze i zapewnia lepszą cyrkulację powietrza podczas suszenia ziół. Zioła i kwiaty szybko i równomiernie się suszą. Siatkę można łatwo czyścić, po złożeniu zajmuje bardzo mało miejsca, z kolei po rozłożeniu zapewnia nam dużą powierzchnię użytkową i dużo miejsca na różne zioła. Ja mam 4 duże suszarki siatkowe, które w lecie są cały czas użytkowane i zajęte.
• suszarka zero waste – możemy wykorzystać czyste stare firanki i zrobić samodzielnie suszarkę do ziół
• drewniane lub plastikowe ażurowe skrzynki też można wykorzystać do suszenia, dobrze je wyłożyć ścierkami lnianymi lub prześcieradłem i ustawić w zadaszonym miejscu, jedna na drugiej, suszyć na powietrzu, nie należy wykładać gazet ponieważ zawierają szkodliwe toksyny, takie jak atrament drukarski. Zioła należy często mieszać, aby równomiernie schły.
• czas suszenia ziół zależy od wielu czynników, w optymalnych warunkach zioła całkowicie wyschną po 3–4 dniach. Kontrolujemy stan ziół, dopiero zioła całkowicie suche są gotowe do zapakowania i dalszego przechowywania, powinny przy mieszaniu trzaskać, nie mogą być miękkie i elastyczne, generalnie liście schną szybciej, natomiast łodygi potrzebują więcej czasu.
• suszenie ziół w kuchence mikrofalowej lub w suszarce elektrycznej – czy to dobry pomysł? Niektórzy do suszenia ziół używają suszarek elektrycznych. Ja wykorzystuję ją w zasadzie tylko do suszenia owoców np. głogu, aronii, porzeczek czy kawałków gruszek, jabłek, a także grzybów np. uszaków bzowych i innych. Dla mnie jest to mało wydajny sposób na zioła, ze względu na małą powierzchnię. Poza tym ziół raczej nie suszę w takich suszarkach ze względu na stały dostęp do światła i ryzyko za wysokiej temperatury, należy pamiętać, że większość ziół powinna być suszona w niskiej temperaturze (20-30°C, max 35). Czas suszenia w suszarce elektrycznej zależy od rodzaju suszu, ustawionej temperatury i modelu suszarki. Na przykład kwiaty bzu czarnego wysuszone w suszarce elektrycznej i drugie w suszarce siatkowej w ciemnym miejscu znacznie się różnią wyglądem i aromatem. Te suszone na suszarce siatkowej są piękne jasne i aromatyczne, a z suszarki elektrycznej nie wyglądają już tak apetycznie, są o wiele ciemniejsze i mają mniej aromatu. Absolutnie nie polecam natomiast suszenia ziół w kuchence mikrofalowej, gdyż zioła tracą dużo aromatu.
• zioła i kwiaty przed suszeniem można fermentować i dopiero później suszyć
• przy zbiorze i przetwarzaniu ziół zaleca się także obserwowanie faz księżyca (według kalendarza księżycowego) – odpowiednia faza księżyca może zwiększyć skuteczność ziół, syropów oraz ich trwałość.
• rośliny, które nie są całkowicie suche, nadal zawierają resztkową wilgoć, która spowoduje ich późniejsze pleśń. Należy pamiętać, aby je wyrzucić, ponieważ są szkodliwe dla zdrowia!

"Suszarka siatkowa" Fot.: Monika Więckowska  

Jak przechowywać suche zioła i kwiaty?
Przechowywanie ziół po wysuszeniu ma kluczowe znaczenie dla ich trwałości i jakości. Częstym błędem popełnianym przez wiele osób podczas suszenia i przechowywania ziół jest wybór niewłaściwego pojemnika i miejsca. Zioła powinny być bezwzględnie przechowywane w ciemnym i suchym miejscu, należy chronić je przed dostępem powietrza i światła, aby zachować aromat ziół. Promieniowanie UV i wysoka wilgotność powietrza niekorzystnie wpływają na aromat i trwałość suszu. Jeśli ze względów estetycznych preferujemy białe szkło lub przezroczysty plastik, warto zadbać o to, aby susze przechowywać w ciemnym miejscu (np. w szafce kuchennej), tak aby do ziół docierało jak najmniej szkodliwego promieniowania UV.

"Susz z pączkami róży" Fot.: Monika Więckowska 

Jak przechowywać ziołowe susze:

• zanim zapakujemy zioła do przechowywania musimy upewnić się, że są całkowicie suche i nie mają śladów pleśni
• po wysuszeniu zioła przechowuje się w stanie niezgniecionym w takim jakim były suszone, całe liście, kwiatostany, pędy. Zioła najlepiej wymieszać i rozdrobnić dopiero przed przygotowaniem.
• do przechowywania nadają się: pojemniki drewniane, blaszane, szklane, porcelanowe oraz torby papierowe lub jutowe, ewentualnie dobrej jakości pojemniki plastikowe (dopuszczone do kontaktu z żywnością)
• pachnące zioła o dużej zawartości olejków eterycznych należy przechowywać zawsze w szczelnie zamkniętym słoju, ewentualnie w kolorowym szkle lub porcelanie, chodzi o to, aby zioła zachowały swój aromat, a olejki nie ulatniały się.
• zioła o mniejszej zawartości lotnych olejków eterycznych można przechowywać w torebkach wykonanych z bawełny i lnu lub torbach papierowych
• opis zawartości - należy pamiętać, aby oznaczyć etykietą z datą zbioru nasze susze i od czasu do czasu sprawdzać, czy wszystko nadal ładnie pachnie i nie ma śladów pleśni czy robaków (te mogą się niestety zdarzyć w suchych kwiatach np. jabłoni, jaśminu, akcji i innych) Jeśli masz wątpliwości, zawsze je wyrzuć!
• jeżeli mamy wiele rodzajów ziół, to nie należy ich mieszać ich od razu, lepiej przechowywać je pojedynczo w całości bez rozkruszania i mieszać swoje kompozycje herbaciane na bieżąco według potrzeb. W ten sposób tracimy najmniejszą ilość olejków eterycznych, a wszystkie składniki aktywne pozostaną zamknięte i nie będą się tak silnie utleniać. Jeżeli liście i kwiaty są całe, zachowują lepiej swoje składniki czynne.
• zioła powinny być pakowane luźno, bez zbytniego ugniatania i ubijania
• przechowujemy koniecznie w ciemnym i suchym miejscu

"Kwiaty i suszone zioła możemy przechowywać w słoikach" Fot.: Monika Więckowska 

• popularne „kuchenne” zioła, jak tymianek, oregano, mięta, bazylia, cząber, rozmaryn najlepiej uprawiać na bieżąco na kuchennych parapecie, ogrodzie, tarasie czy balkonie.

Świeże zioła to najlepsze rozwiązanie do kuchni – z suszonych warto korzystać wtedy, gdy naprawdę nie ma dostępu do tych zielonych.

"Susz kwiatowy" Fot.: Monika Więckowska 

Trwałość ziół – czas przechowywania

Trwałość suszonych ziół zależy w dużej mierze od warunków przechowywania oraz rozdrobnienia surowca. Zioła zmielone, mieszanki przyprawowe rozdrobnione powinny być przechowywane nie dłużej niż przez rok. Trwałość ziół nie rozdrobnionych wynosi około 2 lat, jednak po roku będą miały mniej wartości leczniczych. Dla owoców, kłączy, korzeni, kory i nasion to około 3-4 lata. Jednak jeśli mamy stały dostęp do ziół, to najlepiej zbierać porcję na jeden rok i co roku wymieniać na nowe.

Jak wybierać sklepowe zioła?
Jeżeli nie mamy czasu, ochoty ani możliwości samemu zbierać zioła możemy znaleźć je w aptekach, sklepach ze zdrową żywnością, sklepach zielarskich, supermarketach lub na targowiskach. Warto zwrócić uwagę na 100% ekologiczną jakość i tylko naturalne składniki. Najlepiej kupować zioła suszone i pakowane luzem, dobrze, żeby były nie pokruszone tylko w formie całych liści czy kwiatów. Możemy kupić zioła pojedyncze lub gotowe mieszanki ziołowe na różne problemy zrobione zgodnie z farmakopeą (określa podstawowe wymagania jakościowe oraz metody badania produktów leczniczych oraz receptury). Oznacza to, że zarówno skład, jak i zawartość składników aktywnych są ściśle określone. Oprócz pojedynczych ziół na rynku dostępnych jest coraz więcej mieszanek składników lokalnych i egzotycznych.

Warto korzystać m.in. z ziół i mieszanek np. polskiej firmy „Dary Natury”, gdzie w ofercie znajdziemy zioła pojedynczo pakowane jak również gotowe mieszanki. 

"Monika Więckowska - Nikita - kocha kwiaty, zioła, rośliny i zwierzęta" Fot.: Marek Więckowski 

Źródło:  https://www.vidaron.pl/poradnik/kiedy-zbierac-i-jak-przechowywac-ziola-doradzamy

Bibliografia:
„Das große Buch vom Kräutertee“ Simone J. Taschee
„Zdrowie z natury. Kawy i herbaty z łąk i lasów” Katarzyna Mikulska i Artur Bokła
„Vergessene Heiltinkturen” Gabriela Nedoma
https://unkraut-liebe.de/rezepte/abendruhe-kraeutertee-rezept-selber-mischen
https://unkraut-liebe.de/teemischungen/kraeutertee-selber-sammeln
https://www.mein-schoener-garten.de/lifestyle/gesund-leben/teekraeuter-33181
https://www.garten-fraeulein.de/tee-selber-machen/
https://www.kostbarenatur.net/anwendungen-und-inhaltsstoffe/jiaogulan/
https://www.kostbarenatur.net/kategorie/heilpflanzen/
https://www.naturoterapiawpraktyce.pl/artykul/gemmoterapia-czyli-paczkobranie-praktyczna-fitoterapia
https://www.wmiejskiejkniei.com/single-post/2019/12/26/kiedy-zbiera%C4%87-kwiaty-a-kiedy-korzenie
https://www.smarticular.net/diese-gesunden-und-leckeren-teesorten-kosten-dich-keinen-cent/
https://www.paleo360.de/rezepte/kraeutertee/
https://www.smarticular.net/teemischung-selber-machen-regional-wildpflanzen-rezepte/
https://www.wurzelwerk.net/haltbarmachen/doerren/tee-selber-machen/
https://sekrety-zdrowia.org/jakie-ziola-na-dolegliwosci-ukladow/
https://www.blog.ziolowo.pl/2012/07/31/przechowywanie-suszonych-ziol/
https://kruut.de/blogs/magazin/diy-wildkraeutertee-richtig-zubereiten
https://www.kleingartenfamilie.at/gaumenfreuden/kraeutertees-selber-trocknen
https://www.kostbarenatur.net/weissdorn-tee-wirkung-anwendung/
https://www.vidaron.pl/poradnik/kiedy-zbierac-i-jak-przechowywac-ziola-doradzamy